γενικά στοιχεία αφηγηματολογίας

View more presentations from depav

Η Συμβολή της Τρίτης Ηλικίας στη Σύγχρονη Οικογένεια

Η Συμβολή της Τρίτης Ηλικίας στη Σύγχρονη Οικογένεια

Καραγιάννη Έφη

Ψυχολόγος, Msc Κλινικής Ψυχολογίας

H ελληνική οικογένεια σήμερα βρίσκεται για άλλη μία φορά σε ένα μεταβατικό στάδιο, σε μία φάση αλλαγής, καθώς η δομή και οι λειτουργίες της μετεξελίσσονται. Η μορφή της πυρηνικής οικογένειας όπως στερεότυπα την είχαμε στο μυαλό μας – πατέρας, μητέρα, παιδιά – με τον ένα ή τον άλλο τρόπο τείνει να εκλείψει. «Οικογένεια» πλέον θεωρείται εκείνη η ομάδα ατόμων που τα μέλη της ζουν μαζί, συμμετέχουν συναισθηματικά, μοιράζονται στόχους και αναλαμβάνουν από κοινού πολλαπλές ευθύνες με γνώμονα κυρίως την ανατροφή των παιδιών. Έτσι λοιπόν προκύπτει η οικογένεια εκτός γάμου, η μονογονεϊκή οικογένεια, η οικογένεια από δεύτερο ή τρίτο γάμο, η οικογένεια ομοφυλόφιλων συντρόφων κα.. Εξάλλου παράγοντες όπως οι σύγχρονοι ρυθμοί ζωής, η αναγκαστική πλέον είσοδος της γυναίκας στον εργασιακό χώρο και οι αυξανόμενες οικονομικές απαιτήσεις έχουν επηρεάσει τις λειτουργίες και την οργάνωση ακόμη και της «πυρηνικής» οικογένειας. Μέσα σε αυτό το κλίμα λοιπόν και προκειμένου οι σύγχρονες οικογένειες να λειτουργούν αποτελεσματικά, έχει αλλάξει και ο ρόλος των παππούδων και των γιαγιάδων. Θα μπορούσε μάλιστα κανείς να ισχυριστεί ότι μετά από μία περίοδο σχετικού παραγκωνισμού, ο ρόλος της «πρώτης γενιά» έχει και πάλι αναβαθμιστεί. Ας δούμε αναλυτικά.

Η προσφορά της «πρώτης γενιάς» στη «δεύτερη».

Δύο σημαντικοί δημογραφικοί παράγοντες, η «επιμήκυνση της νεότητας» και η «επιμήκυνση της αρχικής μετά τη σύνταξη περιόδου», έχουν συμβάλει στο να αλλάξει ποιοτικά και ποσοτικά η προσφορά της πρώτης γενιάς προς τη δεύτερη. Στις μέρες μας είναι μεγάλος ο αριθμός των νέων που επιλέγει σπουδές μεγάλης διάρκειας ( μεταπτυχιακές ή διδακτορικές), που καθυστερεί να βγει στην αγορά εργασίας, που αντιμετωπίζει ανεργία ή οικονομικές δυσκολίες. Παράλληλα με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής (73 έτη Μ.Ο. για τους άνδρες και 80 για τις γυναίκες) εξίσου μεγάλος είναι και ο αριθμός των συνταξιούχων, που βρίσκεται σε καλή φυσική κατάσταση και μπορεί να έχει περισσότερες κοινωνικές επαφές και περισσότερο χρόνο για την οικογένειά του. Έτσι οι ηλικιωμένοι γονείς καλούνται συχνότερα να δείχνουν τη συμπαράστασή τους  με συναισθηματικό και πρακτικό τρόπο προς τα ενήλικα παιδιά τους. Πώς γίνεται αυτό;

·        Οικονομικά: στην πλειοψηφία των περιπτώσεων οι γονείς είναι εκείνοι που αναλαμβάνουν την οικονομική επιβάρυνση για να σπουδάσουν τα παιδιά τους, ενώ συχνά τα βοηθούν οικονομικά και στην πορεία της ενήλικης ζωής τους. Τους προσφέρουν τη λεγόμενη «προίκα», τους καλύπτουν πάγια έξοδα (π.χ. τα δάνεια, τα φροντιστήρια), τους βοηθούν σε έκτακτες καταστάσεις (π.χ. σε μία ασθένεια, σε περίπτωση ανεργίας) κοκ.

·        Υλικά: στις περιπτώσεις που και οι δύο γονείς εργάζονται ή στις μονογονεϊκές οικογένειες, οι παππούδες και οι γιαγιάδες είναι εκείνοι που πολύ συχνά καλούνται να αναλάβουν ένα μεγάλο μέρος της ευθύνης για την ανατροφή των παιδιών και την καθημερινότητα της οικογένειας (π.χ. ψώνια, λογαριασμοί, φαγητό, οικιακές δουλειές). Σε ό,τι αφορά μάλιστα το θέμα της ανατροφής των παιδιών θα μπορούσε να πει κανείς ότι δεν πρόκειται απλά για βοήθεια αλλά για πραγματική σχέση εργασίας. Η ανάθεση μέρους  της ανατροφής των παιδιών στους παππούδες δεν είναι πλέον μία λύση ανάγκης για οικονομικούς και πρακτικούς λόγους αλλά μία συνειδητή επιλογή που κάνουν οι νέοι γονείς, για να προσφέρουν στα παιδιά τους το καλύτερο από θέμα ασφάλειας και κάλυψης των συναισθηματικών τους αναγκών. Στην πραγματικότητα δηλαδή οι παππούδες καταλαμβάνουν μία θέση εργασίας με κύριο γνώμονα τη «σχέση εμπιστοσύνης». 

·        Κοινωνικά:  Αρκετές  φορές οι γονείς είναι εκείνοι που φροντίζουν για τις «δημόσιες σχέσεις» των παιδιών τους. Με τις γνωριμίες τους τα βοηθάνε στην εξεύρεση εργασίας ή στην επαγγελματική τους ανάπτυξη γενικότερα. Μας είναι οικείο το φαινόμενο ένας ελεύθερος επαγγελματίας να επιλέγει το επάγγελμά του, προκειμένου να πάρει την έτοιμη πελατεία του συνταξιούχου γονέα του.

·        Συναισθηματικά: αυτός είναι ίσως ο τομέας της προσφοράς των παππούδων που είναι ανεξάντλητος. Η αποδοχή, η συμπαράσταση, η κατανόηση και με άλλα λόγια η άνευ όρων γονεϊκή αγάπη είναι εκείνα τα δώρα που όλοι μας αποζητάμε από τους γονείς μας ανεξάρτητα από την ηλικία στην οποία βρισκόμαστε. Αυτό που θα μπορούσαμε ωστόσο να τονίσουμε είναι ότι για έναν νέο γονιό το θέμα της ανατροφής των παιδιών του γίνεται λιγότερο στρεσογόννο και δύσκολο, όταν έχει την υποστήριξη και την ενθάρρυνση από το δικό του γονέα.

Η προσφορά της «πρώτης» γενιάς στην «τρίτη» 

Αν ανατρέξει κανείς στα παιδικά παραμύθια ή στα κινούμενα σχέδια, θα διαπιστώσει ότι παρά τις αλλαγές που παρατηρούνται με τα χρόνια στο θέμα και στο ύφος τους, οι παππούδες και οι γιαγιάδες παραμένουν πάντοτε οι πιο ζεστές και αγαπητές φιγούρες, οι ήρωες που γεμίζουν τις παιδικές ψυχούλες με συναισθήματα αγάπης, ασφάλειας και σιγουριάς.

Η σχέση των παππούδων και των γιαγιάδων με τα εγγόνια τους είναι μοναδική και ανεπανάληπτη. Και αυτό συμβαίνει γιατί ταυτόχρονα είναι και ‘προνομιακή’. Οι παππούδες και οι γιαγιάδες – ακόμη και όταν συμμετέχουν στην ανατροφή των παιδιών – βρίσκονται στην προνομιακή θέση να επικοινωνούν με τα παιδιά, να τους προσφέρουν την αγάπη και την προσοχή τους, χωρίς να φέρουν το βάρος της ευθύνης για την εξέλιξη τους. Απαλλαγμένοι από το άγχος που έχουν οι γονείς – ότι οι συμπεριφορές των παιδιών αντικατοπτρίζουν το πόσο καλοί γονείς είναι οι ίδιοι – είναι ελεύθεροι να αγαπούν και να απολαμβάνουν τα εγγόνια τους χωρίς όρους. Έτσι είναι σε θέση να επιτελέσουν αποτελεσματικά το ανεκτίμητο έργο τους. Πώς;

·  Τα μικρά παιδιά έχουν διαρκώς ανάγκη από ασφάλεια και σταθερότητα, από όποια πηγή και αν αυτά προέρχονται. Η παρουσία των παππούδων και των γιαγιάδων εξασφαλίζει στα παιδιά ότι θα βρεθεί κάποιος να τα πάρει από το σχολείο - όταν οι γονείς τους δεν θα μπορούν, να τους μαγειρέψει το αγαπημένο τους φαγητό, να τα πάει βόλτα, να τα βοηθήσει με τα μαθήματά τους. Με άλλα λόγια να τους εξασφαλίσει ότι η καθημερινότητά τους κυλάει κανονικά και όλες τους οι ανάγκες καλύπτονται. Εξάλλου η επαφή και μόνο με τους παππούδες και τις γιαγιάδες, που κατά κύριο λόγο διακρίνονται για την ηρεμία και την υπομονή τους, βοηθάει τα παιδιά να αισθάνονται ασφαλή και σίγουρα.

·        Οι παππούδες και οι γιαγιάδες συμβάλλουν καταλυτικά στην συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών. Διαθέτουν το χρόνο, την εμπειρία και τη διάθεση να προσεγγίσουν χωρίς άγχος τα μικρά παιδιά, να μοιραστούν τις δυσκολίες τους, να παρακολουθήσουν από κοντά τα κατορθώματά τους, να τα επιβραβεύσουν. Ένα μεγάλο μέρος της αυτοεκτίμησης των παιδιών οφείλεται πάντα στους παππούδες. Παράλληλα, επειδή ακριβώς η αποδοχή στη σχέση τους είναι αμοιβαία, μπορούν ιδιαίτερα αποτελεσματικά να τα συμβουλεύσουν και να τα καθοδηγήσουν, χωρίς να κινδυνεύουν να έρθουν αντιμέτωποι με ακραίες αμφισβητήσεις. Από την μεταξύ τους επαφή εξάλλου τα παιδιά μαθαίνουν να συναναστρέφονται με όλες τις ηλικίες, αποκτούν κοινωνικές δεξιότητες και κατανοούν την ιεραρχία – βάση της οποίας λειτουργεί η κοινωνία μας.

·        Η ουσιαστικότερη ίσως προσφορά των παππούδων στα εγγόνια τους και αυτή που δεν αντικαθίσταται με καμιά άλλη είναι η σύνδεση που τους προσφέρουν με το οικογενειακό παρελθόν τους. Με την ύπαρξή τους τους υποδεικνύουν από πού προέρχονται και τους παρέχουν ανεκτίμητα στοιχεία για να διαμορφώσουν την ταυτότητά τους. Συμβάλλουν στο να διατηρούν δεσμούς με το παρελθόν και την παράδοση και να βιώνουν το απαραίτητο για κάθε ανθρώπινο ον αίσθημα της συνέχειας. Το πόσο σημαντικό είναι αυτό, τα παιδιά το αντιλαμβάνονται ήδη από αυτή την ηλικία. Για αναλογιστείτε με πόσο ζήλο και ενδιαφέρον φτιάχνουν το «οικογενειακό τους δέντρο» στο σχολείο, ξεφυλλίζουν τα άλμπουμ με τις οικογενειακές φωτογραφίες και παρακολουθούν ιστορίες για τα κατορθώματα των παππούδων ή για το πώς ήταν και τι έκαναν οι γονείς τους όταν ήταν στην ηλικία τους.

Η προσφορά της «πρώτης» γενιάς στην οικογένεια ως σύστημα.

Λόγω των κοινωνικοοικονομικών καταστάσεων που έχουν διαμορφωθεί, ο ρόλος της πρώτης γενιάς είναι πολύ σημαντικός, για να μπορεί η οικογένεια πρακτικά να επιτελεί επιτυχώς τις λειτουργίες της. Ποιες είναι όμως οι ιδιότητες εκείνες της «τρίτης ηλικίας» που την καθιστούν σήμερα ‘προστάτη’ και ‘ισορροπιστή’ του θεσμού της οικογένειας;

Σε έναν κόσμο που συνεχώς μεταβάλλεται και που η πληροφορία και η γνώση πλέον υπάρχουν σε αφθονία και είναι προσιτές σε όλους, η πρώτη γενιά έχει σε μεγάλο βαθμό χάσει το ρόλο της ως ο κάτοχος της γνώσης και της σοφίας. Ο νέος της ρόλος έχει να κάνει με τη συναισθηματική σταθερότητα και τη συνέχεια που προσφέρει στην οικογένεια ως σύστημα.

Συγκεκριμένα οι σημερινοί ενήλικες είναι παιδιά μιας γενιάς σαρωτικών αλλαγών σε πολλά επίπεδα (κοινωνικό, οικονομικό, θεσμικό). Στην προσπάθειά τους να ακολουθήσουν τις αλλαγές αυτές και να τις προλάβουν, δείχνουν να έχουν χάσει τον προσανατολισμό τους και τις σταθερές τους. Καθημερινά βιώνουν τεράστια διλήμματα: ‘Να δώσουν προτεραιότητα στην οικονομική ευημερία ή να επιδιώξουν την ποιότητα στη ζωή τους;’, ‘Να μεγαλώσουν τα παιδιά τους όπως παραδοσιακά έχουν μάθει ή να γίνουν ‘φίλοι’ μαζί τους;’, ‘Να μείνουν σε ένα γάμο που δεν τους ικανοποιεί για το καλό των παιδιών ή να αναζητήσουν την προσωπική ευτυχία σε έναν νέο σύντροφο;’.

Τα άτομα της τρίτης ηλικίας, χάρη στο γεγονός ότι δεν μπορούν να επιταχύ-νουν για να προλάβουν τις αλλαγές και κινούνται με πιο αργούς ρυθμούς, έχουν τη δυνατότητα να αφομοιώνουν τις αλλαγές. Παρά το ότι οι ίδιοι αλλάζουν πιο αργά και πιο δύσκολα, γνωρίζουν περισσότερα για την αλλαγή από τους νέους, οι οποίοι χρειάζεται να μάθουν να ζουν σε έναν κόσμο που αλλάζει. Χρειάζονται κάποιον να τους δώσει ένα είδος προοπτικής και να τους πείσει έμπρακτα ότι μπορεί να γεννηθείς σε έναν κόσμο, να ενηλικιωθείς σε έναν άλλο και να μεγαλώσεις σε έναν εντελώς διαφορετικό. Και όλα αυτά να τα κάνεις με επιτυχία. Πώς; Ακολουθώντας έναν υγιές μοντέλο ζωής, που θα χαρακτηρίζεται από ευελιξία και προσαρμοστικότητα και όχι από χάος και αταξία.

Έχοντας τη δυνατότητα να επηρεάζουν τη δυναμική της οικογένειας, τον τρόπο που διαμορφώνονται οι σχέσεις μεταξύ των μελών και που αυτά λειτουργούν, αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη προσφορά των παππούδων και των γιαγιάδων: η παροχή συναισθηματικής σταθερότητας και ενός πλαισίου αναφοράς για την οικογένεια.     

Για να αξιοποιηθεί ωστόσο ο πλούτος που «κατέχουν» οι παππούδες και οι γιαγιάδες, είναι απαραίτητο οι τρεις γενιές να συνυπάρχουν αρμονικά και να λειτουργούν με επιτυχία. Πώς γίνεται αυτό;

Οι σχέσεις των μελών της οικογένειας προσδιορίζονται από δύο έννοιες: την εγγύτητα και τη απόσταση. Τα άτομα χρειάζεται να είναι τόσο κοντά – όχι μόνο σωματικά αλλά κυρίως συναισθηματικά, ώστε να ικανοποιούν της ανάγκες τους για εγγύτητα, επαφή και μοίρασμα, αλλά ταυτόχρονα να είναι και τόσο μακριά, ώστε να απολαμβάνουν την αυτονομία και τη μοναδικότητά τους. Από τη στιγμή μάλιστα που η οικογένεια και τα μέλη της αλλά και οι καταστάσεις γύρω τους συνεχώς αλλάζουν, είναι αναγκαίο τα άτομα να επαναπροσδιορίζουν ανάλογα την εγγύτητα και την απόστασή τους από τους άλλους, προκειμένου ανά πάσα στιγμή να βρίσκονται στην ιδανική θέση.

Με άλλα λόγια στην καθημερινότητά τους μέσα στην οικογένεια τα άτομα χρειάζεται να μπορούν:

«Να λένε ‘ναι’ χωρίς θυμό και ‘όχι’ χωρίς ενοχές!»

ΜΟΡΦΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΡΟΛΟΙ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ

ΜΟΡΦΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ, ΡΟΛΟΙ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΤΗΣ

Χαρακτηριστικό στοιχείο της οικογένειας είναι η μορφή της. Και είναι διαφορετικές οι μορφές των οικογενειών, γιατί εξαρτώνται από τον αριθμό των μελών της, τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες και την παράδοση, τα ήθη και τα έθιμα ενός τόπου. Συγκεκριμένα:

Απαραίτητο στοιχείο για την σωστή λειτουργία μιας οικογένειας είναι η οργάνωσή της. Μοιράζονται δηλαδή τα μέλη της οικογένειας τους ρόλους και τους τρόπους συμπεριφοράς .Δηλαδή, οι γονείς φροντίζουν τα παιδιά για τις ανάγκες τους και τα παιδιά αγαπούν και σέβονται τους γονείς τους. Κανόνες συμπεριφοράς πρέπει να διέπουν τα μέλη της οικογένειας προς τα άλλα μέλη αυτής.

Κάθε πρόσωπο μπορεί να έχει και διαφορετικούς ρόλους. Π. χ. και γονιός αλλά και μέλος διαφόρων συλλόγων ή τα παιδιά ταυτόχρονα και μέλη αθλητικών ομάδων, χορωδίας κλπ

Και βέβαια η θέση κάθε μέλους της οικογένειας έχει αλλάξει στη σύγχρονη εποχή σε σχέση με τους προηγούμενους αιώνες. Απουσιάζει ο διαχωρισμός των ρόλων, αυξάνεται συνεχώς η εργασία της γυναίκας εκτός σπιτιού, ο χρόνος παραμονής των μελών της οικογένειας μέσα στο σπίτι ολοένα ελαττώνεται λόγω των πολλών υποχρεώσεων της έξω από αυτό και η μορφή της παραδοσιακής αγροτικής πολύτεκνης οικογένειας αλλάζει και γίνεται πυρηνικού τύπου δηλαδή γονείς και παιδιά(το πολύ τρία) που ανατρέφουν.

Τα στερεότυπα μέσα στη λογοτεχνία

Τα στερεότυπα μέσα στη λογοτεχνία

Τα στερεότυπα είναι οι απλοποιημένες και τυποποιημένες εικόνες ή αντιλήψεις που μας βοηθούν να χειριστούμε πολύπλοκες πληροφορίες του περιβάλλοντος. Αποτελούν δηλαδή μια μέθοδο απλοποίησης του κόσμου και των συνανθρώπων μας, που όλοι σε κάποιο βαθμό τη διαθέτουμε. Τα στερεότυπα αφορούν υπεργενικεύσεις που γίνονται για τα μέλη μιας ομάδας ατόμων όπως, των γυναικών (σεξισμός), των ατόμων με αναπηρίες, των μεταναστών κλπ, τα οποία ανεξάρτητα από τις ιδιαιτερότητες και τις διαφορές τους, θεωρείται ότι έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά. Οι υπεραπλουστεύσεις αυτές μπορεί να οδηγήσουν σε διαστρέβλωση της κρίσης μας και σε λανθασμένες τοποθετήσεις και αποφάσεις απέναντι σε μια ομάδα ατόμων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να γίνονται διακρίσεις και αδικίες εις βάρος των ανθρώπων αυτών, χωρίς να μπορούν να δικαιολογηθούν με τη λογική. Η ελλιπής και η περιορισμένη γνώση απέναντι σε μια ομάδα ατόμων έχει διαιωνίσει πολλά από τα στερεότυπα του παρελθόντος. Σ’ αυτό το κείμενο θα αναφερθούμε στα στερεότυπα που προβάλλονται μέσα από κλασικά λογοτεχνικά έργα, παραμύθια και παιδικές ταινίες, αλλά και στις προσπάθειες που έχουν γίνει για την ανατροπή τους και την προσαρμογή τους στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας.

Μελετώντας τους λογοτεχνικούς ήρωες με αναπηρία κατά την περίοδο 1550-1950, πριν την κυριαρχία των ΜΜΕ, παρατηρούμε ότι οι σχετιζόμενοι με την αναπηρία χαρακτήρες, συμπεριλαμβάνονταν σε σημαντικά ποσοστά στη λογοτεχνία. Οι τρόποι παρουσίασης των ατόμων με αναπηρία αντανακλούν την κοινωνική στάση απέναντί τους και το στερεοτυπικό σχήμα, με το οποίο η αναπηρία καθορίζει τη συνολική ταυτότητα του ατόμου ήταν ανέκαθεν υπαρκτό. Στο έργο του Σαίξπηρ «Ριχάρδος ο Γ’», που γράφτηκε το 1592-1593, ο Ριχάρδος ο Γ’ είχε κυφοσκoλίωση και χωλότητα εξαιτίας ανισοσκελίας και παρουσιάζεται ως πανούργος και δολοφόνος. Στο έργο «ο εραστής της Λαίδης Τσάτερλεϋ», η ηρωίδα δεν ήθελε να αγγίξει, ούτε να αγγιχτεί από τον παραπληγικό σύζυγό της και θεωρούσε ότι δεν έχει ψυχή. Στην «Παναγία των Παρισίων» του Β.Ουγκώ, ο ήρωας του έργου Κουασιμόδος περιγράφεται ως άσχημος, καμπούρης, παραμορφωμένος, φτωχός, περιφρονημένος και θύμα της βίας των άλλων, αν και ήταν ιδιαίτερα καλός. Στο έργο του Σώμερσετ Μωμ, “of human bondage”, η στρεβλοποδία του Φιλίππου είναι σύμβολο της συγχυσμένης και διαστρεβλωμένης φύσης του.

Παρομοίως, μέσα από την ελληνική λογοτεχνία η αναπηρία φαίνεται να στιγματίζει την προσωπικότητα των ατόμων. Στο έργο «ο ζητιάνος» του Ανδρέα Καρκαβίτσα, ο χαρακτήρας αυτός είναι ο άνθρωπος που ο ίδιος προκαλεί την αναπηρία του και την εκμεταλλεύεται για να βγάλει λεφτά, ενώ ταυτόχρονα περιπαίζεται από τον περίγυρο. Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, ο θεός Ήφαιστος περιγράφεται να έχει «μαραμένα» τα κάτω άκρα και αποτελεί αντικείμενο κοροϊδίας σε συμπόσιο των θεών στον Όλυμπο. Στο θέατρο σκιών «Καραγκιόζης», τα άτομα με αναπηρία περιπαίζονται με διαρκή και μόνιμο τρόπο. Ο Σοφοκλής αξιολογεί την τυφλότητα του Οιδίποδα ως τιμωρία για τις πράξεις του και συγκεκριμένα εξηγεί ότι λόγω της ηθικής τυφλότητας καταλήγουμε στη φυσική τυφλότητα, δηλαδή η αναπηρία αποτελεί τιμωρία. Στον Όμηρο και γενικότερα στην αρχαία ελληνική μυθολογία και ποίηση, οι μάντεις είναι πρόσωπα με τυφλότητα, στους οποίους αποδίδονται μεταφυσικά χαρακτηριστικά.

Τα παιδικά λογοτεχνικά κείμενα συμβάλλουν στη δημιουργία στερεοτυπικών αντιλήψεων με τις κατηγοριοποιήσεις των ηρώων σε καλούς και κακούς, σε ήρωες και αντιήρωες, σε φίλους και εχθρούς. Τα παιδιά ταυτίζονται με τους λογοτεχνικούς ήρωες που τα εκφράζουν και συντελείται αυτόματα ένας διαχωρισμός και μια απόσταση ανάμεσα στον «εαυτό» και στον «άλλο», δημιουργείται δηλαδή μια ετερότητα. Με τις θετικές και αρνητικές στερεοτυπικές εικόνες που προβάλλονται, το παιδί ταυτίζεται με τον «θετικό» πόλο, κρατώντας για την ετερότητα τον «αρνητικό». Παρακάτω θα παρουσιαστούν κάποια παραδείγματα από γνωστά παραμύθια και τα στερεότυπα που προβάλλουν.

Μέσα από τα παραμύθια, τα παιδιά μαθαίνουν τους ρόλους των δύο φύλων και διαμορφώνουν τη δική τους ταυτότητα. Στα εικονογραφημένα βιβλία μεταδίδονται σεξιστικές απόψεις στα παιδιά που τα διαβάζουν, γιατί αποδίδονται συχνά συγκεκριμένοι ρόλοι και υποχρεώσεις στο κάθε φύλο. Καταρχήν, οι πρωταγωνιστές είναι στην πλειοψηφία τους άντρες που αναλαμβάνουν συνήθως πρωτοβουλίες και τις πιο δύσκολες δραστηριότητες ή προτείνουν ιδέες, ενώ η γυναίκα παρουσιάζεται πιο υποτακτική και παθητική. Επίσης, στις εικόνες παρουσιάζονται γυναίκες που μαγειρεύουν, σιδερώνουν, που είναι νοικοκυρές και υπεύθυνες για την ανατροφή των παιδιών. Οι άντρες απεικονίζονται κυρίως στον επαγγελματικό τους χώρο και έχουν δευτερεύοντα ρόλο στην ανατροφή των παιδιών. Για παράδειγμα, στο παραδοσιακό παραμύθι «το κοριτσάκι με τα σπίρτα», του Χανς Κριστιάν Άντερσεν, το κοριτσάκι παρουσιάζεται εξαθλιωμένο, αδύναμο, φοβάται τον πατέρα του, ο οποίος είναι σκληρός και αδιάφορος, και για να ξεφύγει από αυτή την άθλια κατάσταση ονειροπολεί και στο τέλος πεθαίνει. Η ηρωίδα είναι ένα πρόσωπο παθητικό που δεν αντιδρά και αφήνεται στη μοίρα του. Το πιο αδικημένο ζώο των παραμυθιών είναι ο λύκος, ο οποίος από την εποχή του Αισώπου, παρουσιάζεται ως απειλητικός και πάντα έχει τον χαρακτήρα του κακού. Στα κλασικά παραμύθια, όπως η Κοκκινοσκουφίτσα, τα τρία γουρουνάκια, τα επτά κατσικάκια, ο Πέτρος και ο λύκος, ο λύκος συνδέεται με μια απαγόρευση, απειλή και με μια προειδοποίηση για τον κίνδυνο και το κακό που παραμονεύει.

Περνώντας στο χώρο του κινηματογράφου και συγκεκριμένα στις ταινίες της Disney, οι εικονιζόμενοι ήρωες ονειρεύονται να γίνουν διάσημοι, πλούσιοι, πρίγκιπες και πριγκίπισσες ή βασιλιάδες, απαρνούμενοι τους εαυτούς τους, ενώ ο σεξισμός είναι διάχυτος. Η γυναίκα παρουσιάζεται ως αντικείμενο ευχαρίστησης για τον άντρα, ενώ ο τελικός σκοπός είναι πάντα ο γάμος. Στην ταινία «Άριελ, η μικρή γοργόνα», η ηρωίδα προσφέρει τη φωνή της ως αντάλλαγμα για τα πόδια της (εξωτερική εμφάνιση), προκειμένου να συναντήσει τον αγαπημένο της. Σε άλλες ταινίες ,όπως η Χιονάτη, η Σταχτοπούτα, η Πεντάμορφη, οι κοπέλες είναι φτωχές, ανυπεράσπιστες και πολύ όμορφες που βασανίζονται από κακές μητριές και μάγισσες. Στη συνέχεια έρχεται και τις σώζει ο καλός πρίγκιπας, προσφέροντάς τους παλάτια και δόξα. Στον «Ηρακλή», ο ήρωας από ένας απλός, άσημος και συνηθισμένος άνθρωπος αποκτά χρήματα, δόξα, φήμη, γυναίκες, τον αποθεώνουν για τα ηρωικά του κατορθώματα και τη μυική του δύναμη, ενώ στο τέλος γίνεται θεός.

Στη «Μουλάν», οι στρατιώτες που πάνε στον πόλεμο ονειρεύονται πως θέλουν τις γυναίκες τους: ο ένας τη θέλει πανέμορφη, ο άλλος θέλει να τον θαυμάζει για τα ηρωικά του κατορθώματα και ο τρίτος λέει ότι δε θέλει τίποτα από τα δύο, αλλά θέλει η σύζυγός του να μαγειρεύει καλά. Η Μουλάν εδώ πάει κόντρα στα στερεότυπα και μεταμφιέζεται σε άντρα, μπαίνει κρυφά στο στρατό και με τα κατορθώματά της σώζει την πατρίδα της. Αφού τα έκανε όλα αυτά η γιαγιά της, της λέει «καλύτερα να μου έφερνες γαμπρό, παρά να τα έκανες αυτά» και τελικά παντρεύεται κι αυτή. Πάντως, στα τέλη του 2009 κυκλοφόρησε η ταινία «η πριγκίπισσα και ο βάτραχος», που αποτελεί την πρώτη παραγωγή της Disney όπου η ηρωίδα είναι Αφροαμερικανίδα πριγκίπισσα και ζει στη Νέα Ορλεάνη. Δεν γνωρίζουμε αν αυτό αποτελεί μια στροφή της εταιρίας σε θέματα στερεοτύπων και «πολιτικώς ορθών» μηνυμάτων, ή αν η επιλογή αυτή σχετίζεται με την εκλογή του έγχρωμου Ομπάμα στην προεδρία των ΗΠΑ...

Όσον αφορά τα παιδικά παραμύθια, τα πλέον σύγχρονα από αυτά προσπαθούν να διαφωτίσουν τα παιδιά για τα σημερινά προβλήματα όπως η οικολογική καταστροφή, ο ρατσισμός και η ξενοφοβία, οι σεξιστικές αντιλήψεις. Τα παιδιά μέσα από τα σύγχρονα παραμύθια διαπιστώνουν ότι στη ζωή μπορεί να υπάρξουν συγκρούσεις και ανάμικτα συναισθήματα και ότι οι διάφορες καταστάσεις αντιμετωπίζονται με θάρρος και αισιοδοξία. Σήμερα πολλοί συγγραφείς μεταμορφώνουν κλασικά παραμύθια και ήρωες, για να προσαρμοστούν στις ανάγκες της σύγχρονης πραγματικότητας, και ανατρέπουν ιδεολογικά και κοινωνικά στερεότυπα, προβάλλοντας νέα μηνύματα στα παιδιά. Μερικά από τα κλασικά παραμύθια που μεταγράφηκαν από νεότερους συγγραφείς είναι το «Ασχημόπαπο» του Άντερσεν, που γίνεται ένα «Πραγματικά άσχημο παπάκι» και διακρίνεται από τα άλλα παπάκια της λίμνης, όχι επειδή μεταμορφώνεται σε κύκνο, αλλά γιατί παραμένει άσχημο. Η «Κοκκινοσκουφίτσα», μετατρέπεται σε «Κοκκινοσορτσίτσα», σ’ ένα δυναμικό και δραστήριο κοριτσάκι που νίκησε το λύκο χωρίς την παρέμβαση του ξυλοκόπου. Έτσι ανατρέπεται το πρότυπο της αδύναμης και ανυπεράσπιστης γυναίκας.

Σήμερα γίνεται επίσης προσπάθεια για να εκλείψουν τα στερεότυπα των παραμυθιών με λύκους, ανατρέποντας την παλιά εικόνα του «κακού» λύκου. Στο έργο του Ε. Τριβιζά «τα τρία μικρά λυκάκια», το οποίο ταυτίζεται δομικά με το αρχικό παραμύθι «τα τρία μικρά γουρουνάκια», οι ρόλοι αντιστρέφονται και τα λυκάκια είναι ανυπεράσπιστα μπροστά στο κακό γουρούνι. Όμως οι χαρακτήρες εδώ δεν είναι στατικοί, αλλά εξελίσσονται, ενώ στο τέλος του έργου τα λυκόπουλα και το γουρούνι συνυπάρχουν αρμονικά και παίζουν μαζί. Στο βιβλίο της Μάιρας Παπαθανασοπούλου «έχω ράμματα στη γούνα σου», παίρνουν μέρος όλοι οι λύκοι των γνωστών παραμυθιών. Το έργο αυτό προβληματίζει για το τι θα γίνει αν θα εκλείψουν οι παραμυθιακοί λύκοι και γίνεται προσπάθεια να συνδεθεί το παραμύθι με την πραγματικότητα και με τους υπαρκτούς κινδύνους που απειλούν το ζώο. Πιθανότατα γι' αυτό το λόγο η έκδοση του βιβλίου υποστηρίχθηκε από τον Αρκτούρο.

Παρατηρούμε ότι μελετώντας τη λογοτεχνία μπορούμε να βγάλουμε πολλά συμπεράσματα αναφορικά με τις αντιλήψεις των ανθρώπων κάθε εποχής απέναντι στη διαφορετικότητα. Ειδικά όταν τα έργα απευθύνονται σε παιδιά, τα οποία δεν έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη άποψη για τον κόσμο, μπορεί να επηρεάσουν τις προσωπικές στάσεις ζωής που θα υιοθετήσουν τώρα και μελλοντικά ως ενήλικες. Τα νέα παιδικά βιβλία προσπαθούν να καλλιεργήσουν στα παιδιά νέες αντιλήψεις και σεβασμό απέναντι στον «άλλο», καταργώντας τις έννοιες της ανωτερότητας του φύλου, της κοινωνικής τάξης ή φυλής. Επίσης με τις ανατροπές των κλασικών παραμυθιών επιχειρείται η αμφισβήτηση του κατεστημένου και η συνειδητοποίηση των νέων κοινωνικών και ιδεολογικών συνθηκών.

Πηγές:

• http://socialpsychology.wordpress.com
• http://video.minpress.gr/wwwminpress/odigos_anapiria_mme/odigos_anapiria_mme_stereotypa.pdf
• Κοκκινάκη Φλώρα «Κοινωνική Ψυχολογία», εκδόσεις τυπωθήτω
• «Χίλιες και μια ανατροπές στο λαϊκό παραμύθι», ανακοίνωση σε ημερίδα νηπιαγωγών, Ηγουμενίτσα, 10 Σεπτεμβρίου 2003

Mια νέα χρονιά αρχίζει.Ένα καινούριο ταξίδι ξεκινάει.
Η λογοτεχνία μπορεί να μας οδηγήσει σε δρόμους που δεν το περιμένουμε και να μας ταξιδέψει σε μέρη που ποτέ ίσως δε θα πάμε.

Καλό ταξίδι λοιπόν!

ΥΛΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

 Α ΛΥΚΕΙΟΥ

·         Χαρακτηριστικά ρεαλισμού

·         Χαρακτηριστικά νατουραλισμού

·         Αφηγηματικές τεχνικές

·         Χαρακτηριστικά παραδοσιακής και μοντέρνας ποίησης

·         Χαρακτηριστικά δημοτικών τραγουδιών

·         Χαρακτηριστικά ρομαντισμού

·         Χαρακτηριστικά συμβολισμού

·         Χαρακτηριστικά υπερρεαλισμού

·         Στοιχεία λυρικότητας, δραματικότητας

·         Ποιητικές – αντιποιητικές λέξεις .

ΥΛΗ     ΕΚΦΡΑΣΗΣ – ΕΚΘΕΣΗΣ    Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΩΡΙΑ

·         Αναφορική  - ποιητική λειτουργία της γλώσσας

·         Δομή  παραγράφου

·         Ανάπτυξη παραγράφου με αιτιολόγηση

·         Ανάπτυξη παραγράφου με αναλογία.

ΠΙΘΑΝΟΙ ΚΥΚΛΟΙ ΘΕΜΑΤΩΝ

·         Γλώσσα (γλωσσομάθεια /αναλφαβητισμός)

·         Λόγος (προφορικός – γραπτός λόγος / διάλογος )

·         Εφηβεία (χάσμα γενεών/πρότυπα- είδωλα /ελεύθερος χρόνος )

·         Μόδα – ενδυμασία.

  Ώρα για επανάληψη!

Οι εξετάσεις είναι προ των πυλών. Ώρα λοιπόν για επανάληψη! Μπορείτε να γυρίσετε στις αναρτήσεις παλαιότερων μηνών και να θυμηθείτε τα χαρακτηριστικά του ρεαλισμού και του νατουραλισμού ,καθώς και τις διαφορές παραδοσιακής και νεότερης ποίησης.Χρησιμοποιήστε γι' αυτό το λόγο την αναζήτηση του ιστολογίου.